Όταν τα 13 κράτη μέλη της ΕΕ της Πρωτοβουλίας των Τριών Θαλασσών (3SI), οι στρατηγικοί τους εταίροι και οι συνδεδεμένες χώρες συγκεντρώθηκαν στο Ντουμπρόβνικ τον Απρίλιο για να σηματοδοτήσουν τη δέκατη επέτειο της ομάδας, είχαν λόγους να είναι περήφανα για όσα είχαν χτίσει.

Η ομάδα των χωρών της 3SI εκτείνεται μεταξύ της Αδριατικής, της Βαλτικής και της Μαύρης Θάλασσας και συνέρχεται για να βελτιώσει τη συνδεσιμότητα βορρά-νότου στις υποδομές ενέργειας, μεταφορών και ψηφιακών δικτύων. Από το 2016, έχουν βοηθήσει στην οικοδόμηση των υποδομών που επέτρεψαν στην ΕΕ να διαφοροποιηθεί απομακρυνόμενη από το ρωσικό αέριο. Το μπλοκ έχει μειώσει τις εισαγωγές μέσω αγωγών από τη Ρωσία από σχεδόν 160 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) το 2021 σε λιγότερα από 40 bcm το 2025.

Ωστόσο, το φυσικό αέριο προσφέρει μόνο μια μερική λύση στο πρόβλημα της ενεργειακής ασφάλειας της ΕΕ. Η Ένωση έχει σε μεγάλο βαθμό αντικαταστήσει τις ρωσικές προμήθειες μέσω αγωγών με υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τα αραβικά κράτη του Κόλπου. Αυτό μετατοπίζει τη γεωπολιτική εξάρτηση χωρίς να τερματίζει την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Επιπλέον, οι υποδομές που κατασκευάζονται σήμερα έχουν συνήθως οικονομική διάρκεια ζωής 20 έως 30 ετών, γεγονός που σημαίνει ότι ενδέχεται να παραμείνουν σε λειτουργία πέραν του νομικά δεσμευτικού στόχου της ΕΕ για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050.

Η Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών χρειάζεται πλέον να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Το νέο “ταμείο ταμείων” (fund of funds), το οποίο διαθέτει τουλάχιστον 2 δισ. ευρώ για περιφερειακές υποδομές, αποτελεί τον μηχανισμό που μπορεί να καταστήσει εφικτή αυτή τη μετάβαση.

Εγκλωβισμός στο φυσικό αέριο

Μέχρι σήμερα, η Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών έχει επικεντρωθεί στις επενδύσεις στο φυσικό αέριο, εν μέρει λόγω της ανάγκης απεξάρτησης από τη Ρωσία. Αυτό περιλάμβανε το κοίτασμα Νεπτούν Ντιπ (Neptun Deep) της Ρουμανίας — ένα υπεράκτιο έργο βαθέων υδάτων στη Μαύρη Θάλασσα, το οποίο αναμένεται να ξεκινήσει παραγωγή το 2027 και να καταστήσει τη Ρουμανία τον μεγαλύτερο παραγωγό φυσικού αερίου στην ΕΕ — καθώς και χρηματοδότηση υποδομών που περιλάμβανε επεκτάσεις δυναμικότητας στους τερματικούς σταθμούς LNG της Ελλάδας, της Πολωνίας και της Κροατίας, καθώς και βελτιώσεις στις περιφερειακές διασυνδέσεις.

Από τα 59 ενεργειακά έργα που έχει υλοποιήσει η 3SI, το φυσικό αέριο αποτελούσε διαρκώς την κορυφαία προτεραιότητα. Και τα έξι έργα που ολοκληρώθηκαν από το 2021 και μετά σχετίζονταν με το φυσικό αέριο. Αυτές οι υποδομές θα αποδειχθούν χρήσιμες, καθώς το φυσικό αέριο θα παραμείνει βασική ενεργειακή πηγή για τουλάχιστον μία ακόμη δεκαετία, δεδομένου ότι τα κράτη της 3SI εξακολουθούν να καλύπτουν περισσότερο από το ήμισυ των ενεργειακών τους αναγκών από ορυκτά καύσιμα.

Ωστόσο, παρότι η Ρωσία αντιπροσώπευε λιγότερο από το 12% των εισαγωγών φυσικού αερίου της ΕΕ το 2025, η εστίαση της Πρωτοβουλίας εξακολουθεί να παραμένει κυρίως στο φυσικό αέριο. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τον πιο πρόσφατο επενδυτικό κατάλογο της 3SI που παρουσιάστηκε στη διάσκεψη του Ντουμπρόβνικ. Οι υποδομές φυσικού αερίου και οι διάδρομοι διαφοροποίησης κυριαρχούν στο ενεργειακό χαρτοφυλάκιο, καθώς πέντε από τα εννέα “εμβληματικά” ενεργειακά έργα αφορούν το φυσικό αέριο. Οι πρωτοβουλίες καθαρής ενέργειας — υδρογόνο, αποθήκευση ενέργειας και ηλεκτρικές διασυνδέσεις — περιλαμβάνονται μεν στον κατάλογο, αλλά αντιμετωπίζονται ως συμπληρώματα μιας στρατηγικής με επίκεντρο το φυσικό αέριο και όχι ως το θεμέλιο μιας νέας στρατηγικής.

Η υπόσχεση των ανανεώσιμων πηγών

Οι χώρες της Πρωτοβουλίας των Τριών Θαλασσών διαθέτουν σημαντικές δυνατότητες ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, βιοαερίου, πυρηνικής ενέργειας, αποθήκευσης ενέργειας και τεχνολογιών υδρογόνου. Αυτοί οι τομείς θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση της μακροπρόθεσμης ενεργειακής ασφάλειας της περιοχής.

Όλα τα μέλη της πρωτοβουλίας επιδιώκουν να αυξήσουν το μερίδιο της καθαρής ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων των ανανεώσιμων πηγών, στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Τα κράτη της Βαλτικής, για παράδειγμα, έχουν θέσει στόχο υπεράκτιας αιολικής ισχύος 26,7 γιγαβάτ έως το 2030. Το συνολικό δυναμικό παραγωγής ενέργειας στη Βαλτική Θάλασσα εκτιμάται σε περίπου 93 γιγαβάτ, έναντι λιγότερων από 5 γιγαβάτ που είναι εγκατεστημένα σήμερα.

Άλλα μέλη αναπτύσσουν επίσης πυρηνικές υποδομές. Η Πολωνία κατασκευάζει τον πρώτο μεγάλο πυρηνικό σταθμό της, με τον πρώτο αντιδραστήρα να αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία το 2036, ενώ παράλληλα επενδύει σε μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες (SMRs). Η Τσεχία, η Σλοβακία και η Ρουμανία σχεδιάζουν επίσης νέες πυρηνικές μονάδες. Κοινές επενδύσεις σε δίκτυα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, υπεράκτια έργα, έξυπνα ενεργειακά συστήματα και προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης θα μπορούσαν να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα των οικονομιών της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης.

Μια πιο καθαρή ατζέντα

Παρά τη θεαματική μείωση των εισαγωγών ρωσικού αερίου, η Ευρώπη συνεχίζει να επενδύει σε υποδομές φυσικού αερίου, καθυστερώντας τη στροφή προς την καθαρή ενέργεια.

Οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών της Πρωτοβουλίας των Τριών Θαλασσών θα πρέπει να αναπτύξουν μια ατζέντα καθαρής ενέργειας παράλληλα με τις επενδύσεις τους στο φυσικό αέριο. Αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει κοινές επενδύσεις στην παραγωγή υδρογόνου και στις διασυνοριακές υποδομές, μεγάλης κλίμακας έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, καθώς και την επιτάχυνση της επέκτασης και του εκσυγχρονισμού των ηλεκτρικών δικτύων.

Μια καλύτερη ισορροπία μεταξύ επενδύσεων στο φυσικό αέριο και στην καθαρή ενέργεια θα είναι καθοριστική για τον μελλοντικό ρόλο της περιοχής στην ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική και θα μπορούσε να αποτελέσει βασικό πυλώνα βαθύτερης περιφερειακής ολοκλήρωσης και βιομηχανικής ανάπτυξης.

Το “ταμείο ταμείων“, που δημιουργήθηκε κατά την τελευταία Σύνοδο Κορυφής των Τριών Θαλασσών, αποτελεί το κατάλληλο όχημα για την υλοποίηση αυτής της στρατηγικής. Στόχος του είναι να κινητοποιήσει τουλάχιστον 2 δισ. ευρώ για έργα υποδομών σε ολόκληρη την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και έχει σχεδιαστεί ώστε να προσελκύσει ιδιωτικά κεφάλαια. Το αρχικό αυτό ποσό φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για επενδύσεις πολλαπλάσιου ύψους στη συνολική χρηματοδότηση έργων.

Το ταμείο αυτό αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό ποσό, ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη ότι το κόστος υλοποίησης των σημαντικότερων έργων φυσικού αερίου των χωρών της Πρωτοβουλίας των Τριών Θαλασσών μεταξύ 2016 και 2025 ξεπέρασε οριακά τα 4 δισ. ευρώ. Η αξία του είναι επίσης διπλάσια από εκείνη του προηγούμενου ταμείου της πρωτοβουλίας, το οποίο ολοκλήρωσε τη λειτουργία του τον Ιανουάριο του 2026 με κεφάλαια λίγο χαμηλότερα από το 1 δισ. ευρώ.

Το ταμείο θα πρέπει να κατευθύνει τους πόρους του προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την αποθήκευση, το υδρογόνο, τον εκσυγχρονισμό των δικτύων και τις διασυνοριακές διασυνδέσεις. Η φιλοδοξία αυτή πρέπει να ενσωματωθεί ρητά στην επενδυτική εντολή του ταμείου: τα κράτη-μέλη θα πρέπει να συμφωνήσουν σε ελάχιστα ποσοστά κατανομής κεφαλαίων για έργα καθαρής ενέργειας και να αποκλείσουν από την επιλεξιμότητα νέες μονάδες φυσικού αερίου χωρίς τεχνολογίες περιορισμού εκπομπών.

Εφόσον κατευθυνθεί προς την καθαρή ενέργεια, το ταμείο θα ενισχύσει την περιφερειακή ενεργειακή ασφάλεια, θα μειώσει την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα και θα κινητοποιήσει ιδιωτικά κεφάλαια για επενδύσεις χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

Η Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών έχει αποδείξει ότι μπορεί να κατασκευάζει ενεργειακές υποδομές μεγάλης κλίμακας. Το ερώτημα πλέον είναι αν θα κατασκευάσει το σωστό είδος υποδομών. Με το νέο ταμείο ταμείων πλέον σε λειτουργία, τα μέλη της 3SI χρειάζονται την πολιτική βούληση να κατευθύνουν τις επενδύσεις προς την καθαρή ενέργεια και όχι προς ακόμη περισσότερα έργα φυσικού αερίου.

Διαβάστε το άρθρο στην αρχική του δημοσίευση εδώ.

---

Επιμέλεια – Απόδοση: Νικόλας Σαπουντζόγλου – Πηγή: capital.gr