Η κρίση στη Μέση Ανατολή και οι αναταράξεις στα Στενά του Ορμούζ δεν αποτελούν ένα παροδικό επεισόδιο που θα σβήσει μόλις αποκλιμακωθεί η ένταση, αλλά μια μόνιμη δομική τομή στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα, χωρίς ρεαλιστική προοπτική επιστροφής στην προ κρίσης κανονικότητα. Αυτό είναι το κεντρικό συμπέρασμα της ετήσιας έκθεσης αναφοράς του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (ΔΟΕ / IEA), η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα παράλληλα με τη διάσκεψη του ΟΗΕ για το Κλίμα (COP31) στην Αττάλεια της Τουρκίας.
Ο εκτελεστικός διευθυντής του οργανισμού, Φατίχ Μπιρόλ, περιγράφει την κρίση που ξέσπασε στα τέλη Φεβρουαρίου —μετά τα πλήγματα της 28ης Φεβρουαρίου στο Ιράν και τις επακόλουθες διαταράξεις στα Στενά του Ορμούζ— ως τη σοβαρότερη απειλή για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια στην Ιστορία, με μέγεθος και γεωπολιτική βαρύτητα που υπερβαίνουν τα πετρελαϊκά σοκ της δεκαετίας του 1970. Πριν από τη σύγκρουση, από τα Στενά του Ορμούζ διερχόταν περίπου το 20% (το ένα πέμπτο) του παγκόσμιου πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), καθιστώντας τη θαλάσσια αυτή οδό ένα από τα πιο κρίσιμα και ευάλωτα σημεία της παγκόσμιας εφοδιαστικής αλυσίδας.
Από τη διαχείριση κρίσεων στη μακροπρόθεσμη αναδιάταξη
Παρότι ο Μπιρόλ αναγνωρίζει ότι η παγκόσμια οικονομία και ο ενεργειακός τομέας έχουν επιδείξει σημαντική ανθεκτικότητα απέναντι στις πιέσεις, τονίζει ότι όσο παρατείνεται η σύγκρουση τόσο βαθαίνουν οι μόνιμες συνέπειές της. Η ενεργειακή ασφάλεια και το προσιτό κόστος ενέργειας περνούν πλέον στην πρώτη γραμμή των κυβερνητικών αποφάσεων, επηρεάζοντας όχι μόνο τις τιμές και τις εμπορικές ροές, αλλά και τις στρατηγικές επιλογές των κρατών για την επόμενη δεκαετία.
Για την ευρωπαϊκή και την ελληνική ενεργειακή πολιτική, τα ευρήματα της έκθεσης επιβεβαιώνουν ότι η θωράκιση του εφοδιασμού δεν μπορεί να στηρίζεται σε μονόπλευρες εξαρτήσεις ή σε θαλάσσια περάσματα υψηλού ρίσκου. Αντιθέτως, η διαφοροποίηση των πηγών, η αξιοποίηση εγχώριων πόρων και ο ταχύτερος εξηλεκτρισμός αναδεικνύονται σε βασικούς πυλώνες πολιτικής.
Τρεις κεντρικοί άξονες της κυβερνητικής αντίδρασης
Σύμφωνα με τον Φατίχ Μπιρόλ, η διάρκεια της κρίσης ωθεί τις κυβερνήσεις σε τρεις διακριτές στρατηγικές προτεραιότητες:
  1. Διαφοροποίηση προμηθειών και ανθεκτικότητα: Περιορισμός της έκθεσης σε ευάλωτα θαλάσσια περάσματα, όπως τα Στενά του Ορμούζ, αναζήτηση εναλλακτικών προμηθευτών και θωράκιση των υποδομών εφοδιασμού.
  2. Αξιοποίηση εγχώριων ενεργειακών πόρων: Στροφή σε διαθέσιμες εθνικές πηγές παραγωγής ώστε να περιοριστεί η εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και από γεωγραφικά συγκεντρωμένες οδούς μεταφοράς.
  3. Επιτάχυνση του εξηλεκτρισμού και των ΑΠΕ: Ενίσχυση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές —με αιχμή τα φωτοβολταϊκά— που λειτουργεί ως ανάχωμα στη μακροπρόθεσμη ζήτηση πετρελαίου και φυσικού αερίου εφόσον οι εμπορικές διαταραχές συνεχιστούν.
Τα σενάρια του IEA και η «περίπτωση ανταπόκρισης» (ARC)
Η ετήσια έκθεση επικαιροποιεί τα τρία βασικά σενάρια του ΔΟΕ για την πορεία του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος: το πρώτο βασίζεται στις πολιτικές που εφαρμόζονται σήμερα, το δεύτερο ενσωματώνει τις κυβερνητικές δεσμεύσεις και τα μέτρα που έχουν ήδη ανακοινωθεί, και το τρίτο περιγράφει τη διαδρομή που απαιτείται για την επίτευξη μηδενικών καθαρών εκπομπών άνθρακα έως το 2050.
Επειδή όμως η κρίση στη Μέση Ανατολή έχει ανατρέψει πολλές προηγούμενες παραδοχές, ο οργανισμός προσθέτει μια ειδική «περίπτωση ανταπόκρισης» (Additional Response Case – ARC), η οποία εξετάζει πρόσθετες πολιτικές παρεμβάσεις των κυβερνήσεων σε περίπτωση παράτασης της σύγκρουσης, καθώς και σενάρια περιορισμένης ή ακόμη και μηδενικής διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ.
Παράμετρος / Ενεργειακός δείκτης
Εκτίμηση / Προβολή στην έκθεση IEA 2026
Σημασία για το ενεργειακό σύστημα
Διέλευση από Στενά του Ορμούζ (προ κρίσης)
~20% παγκόσμιου πετρελαίου και LNG
Αναδεικνύει τη συστημική ευαλωτότητα μιας κρίσιμης θαλάσσιας διόδου
Παγκόσμια ζήτηση πετρελαίου
Κορύφωση γύρω στο 2030, έπειτα σταδιακή μείωση
Σηματοδοτεί το τέλος της διαρκούς ανόδου στο μεσαίο σενάριο
Παγκόσμια ζήτηση φυσικού αερίου
Συνεχής άνοδος έως περίπου το 2035
Δείχνει ότι το αέριο διατηρεί ρόλο-γέφυρα στην επόμενη δεκαετία
Μερίδιο ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή
Από 33% σήμερα σε 50% έως το 2035
Με αιχμή τα φωτοβολταϊκά, επιταχύνεται ο εξηλεκτρισμός
Κλιματική τροχιά (1ο & μεσαίο σενάριο)
Άνοδος θερμοκρασίας κατά 2,5°C έως 2,9°C
Μεγάλη απόκλιση από τον στόχο του 1,5°C και το 2050
Πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ΑΠΕ και οι μεγάλες προκλήσεις
Στο μεσαίο σενάριο του ΔΟΕ, η παγκόσμια ζήτηση πετρελαίου εκτιμάται ότι θα φτάσει στην κορύφωσή της γύρω στο 2030 και στη συνέχεια θα μειώνεται σταδιακά, ενώ η κατανάλωση φυσικού αερίου αναμένεται να συνεχίσει να αυξάνεται έως περίπου το 2035. Παράλληλα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας —με πρωταγωνιστή τη φωτοβολταϊκή παραγωγή— προβλέπεται να αυξήσουν το μερίδιό τους στην παγκόσμια ηλεκτροπαραγωγή από 33% σήμερα στο 50% έως το 2035.
Ωστόσο, πίσω από αυτές τις τάσεις κρύβονται κρίσιμες προκλήσεις που η έκθεση του IEA φέρνει στο προσκήνιο εν μέσω της COP31. Πρώτον, οι προβολές του πρώτου και του μεσαίου σεναρίου οδηγούν σε άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 2,5°C έως 2,9°C, δείχνοντας ότι οι σημερινές πολιτικές και δεσμεύσεις απέχουν σημαντικά από την τροχιά ουδετερότητας άνθρακα το 2050 και το όριο του 1,5°C. Δεύτερον, η κρίση εφοδιασμού έδωσε πρόσκαιρη ώθηση στη χρήση άνθρακα, καθιστώντας επιτακτική την ταχεία υποκατάστασή του έως το 2030. Τρίτον, η πιθανότητα παρατεταμένου αποκλεισμού ή σοβαρού περιορισμού στα Στενά του Ορμούζ δοκιμάζει την επάρκεια εναλλακτικών υποδομών LNG, αγωγών και αποθήκευσης, ενώ η μετάβαση στο 50% ΑΠΕ έως το 2035 απαιτεί αυξημένες επενδύσεις σε δίκτυα και ευελιξία συστήματος —ιδίως στις αναπτυσσόμενες οικονομίες.
Συνολικά, το μήνυμα της έκθεσης του 2026 είναι σαφές: η γεωπολιτική αστάθεια στη Μέση Ανατολή επιταχύνει την αναζήτηση ενεργειακής αυτονομίας, διαφοροποίησης και ηλεκτροκίνησης/εξηλεκτρισμού, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει πόσο δύσκολο είναι να συνδυαστεί η βραχυπρόθεσμη ασφάλεια εφοδιασμού με τους μακροπρόθεσμους κλιματικούς στόχους.